Çocuklarda Tekrarlayan İdrar Yolu Enfeksiyonu Neden Olur?

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu, bakterilerin idrar kanalına girerek mesanede veya böbreklerde çoğalmasıyla gelişir. Tek bir enfeksiyon her zaman idrar yollarında kalıcı bir sorun bulunduğu anlamına gelmez. Ancak enfeksiyonlar tekrarlıyorsa yalnızca her seferinde antibiyotik vermek yeterli olmayabilir. Enfeksiyonun neden yeniden oluştuğu araştırılmalıdır.

Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonlarının arkasında idrarı uzun süre tutma, mesanenin tam boşalmaması, kabızlık, böbrek reflüsü ve doğuştan gelen idrar yolu farklılıkları bulunabilir. Bazı çocuklarda ise enfeksiyon olarak değerlendirilen sonuçların bir bölümü, uygun alınmamış idrar örneklerinden kaynaklanan yanlış pozitif kültürler olabilir.

Bu nedenle önce enfeksiyonun gerçekten doğrulanması, ardından çocuğun mesane ve bağırsak düzeninin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu ne demektir?

Her çocuğun klinik durumu ayrı değerlendirilmekle birlikte tekrarlayan enfeksiyon için kullanılan bazı ölçütler vardır. İki veya daha fazla böbrek enfeksiyonu geçirilmesi, bir böbrek enfeksiyonuna ek olarak en az bir mesane enfeksiyonu yaşanması ya da üç veya daha fazla alt idrar yolu enfeksiyonu görülmesi tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu olarak değerlendirilebilir.

Burada enfeksiyonun nerede geliştiği önemlidir. Yalnızca mesaneyi etkileyen enfeksiyonla ateşli seyreden ve böbreğe ulaşma ihtimali bulunan enfeksiyon aynı risk düzeyinde değildir.

Özellikle nedeni açıklanamayan ateşle birlikte gelişen ve kültürle doğrulanan enfeksiyonlar daha dikkatli ele alınır.

Enfeksiyon gerçekten idrar yolu enfeksiyonu mu?

Tekrarlayan enfeksiyon değerlendirmesinde ilk soru bu olmalıdır. Çünkü çocuklarda idrar örneği almak her zaman kolay değildir. Özellikle bez kullanan bebeklerde cilde yapıştırılan idrar torbalarından alınan örnekler dışarıdaki bakterilerle kolayca kirlenebilir.

Kirlenmiş bir örnekte bakteri üremesi, çocukta gerçekten mesane enfeksiyonu bulunduğu anlamına gelmeyebilir. Bu durumda çocuk gereksiz yere antibiyotik kullanabilir ve “sürekli enfeksiyon geçiriyor” şeklinde yanlış bir izlenim oluşabilir.

Tuvalet eğitimi tamamlanmış çocuklarda temiz orta akım idrar örneği alınabilir. Bez kullanan küçük çocuklarda ise gerekli durumlarda kateterle örnek alınması daha güvenilir olabilir. İdrar kültürü mümkünse antibiyotik başlanmadan önce alınmalıdır.

Tanı yalnızca kültür sonucuna bakılarak konmaz. Çocuğun belirtileri, idrar tahlilindeki iltihap bulguları, örneğin alınma şekli ve kültürde üreyen bakterinin miktarı birlikte değerlendirilir.

İdrarı uzun süre tutmak enfeksiyona neden olabilir mi?

Evet. İdrarı sürekli ertelemek, çocuklarda tekrarlayan enfeksiyonların önemli nedenlerinden biridir.

Bazı çocuklar oyunlarını bırakmak istemez. Bazıları okul tuvaletini kirli bulur. Bazıları öğretmenden izin istemekten çekinir. Çocuk idrarını saatlerce tuttuğunda mesane gereğinden fazla dolar ve zamanla doğal boşalma düzeni bozulabilir.

Düzenli işeme, idrar yoluna ulaşabilen az sayıdaki bakterinin dışarı atılmasına yardımcı olur. Mesane uzun süre boşaltılmadığında veya işeme sonrasında içeride idrar kaldığında bakterilerin çoğalması kolaylaşabilir.

Çocuğun yaklaşık 2-3 saatlik aralıklarla tuvalete gitmesi, idrarını son ana kadar bekletmemesi ve işemeyi aceleyle bitirmemesi önemlidir.

Mesanenin tam boşalmaması neden önemlidir?

Bazı çocuklar tuvalete gider ancak mesanelerini tamamen boşaltamaz. İşeme sırasında pelvik taban kaslarını gevşetmeleri gerekirken bu kasları sıkabilirler. Böylece idrar akımı kesintili hale gelir ve mesanede artık idrar kalabilir.

Bu çocuklarda şu belirtiler görülebilir:

• İdrarı başlatmakta zorlanma
• Kesik kesik veya zayıf idrar akımı
• Ikınarak idrar yapma
• Tuvaletten çıktıktan kısa süre sonra yeniden sıkışma
• Gündüz idrar kaçırma
• İşeme sonrasında damlama
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu

Çocuğun yaşı uygunsa üroflovmetri adı verilen işeme testi yapılabilir. Ultrasonla işeme sonrasında mesanede kalan idrar miktarı ölçülebilir. Bu incelemeler mesanenin nasıl boşaldığı hakkında önemli bilgi verir.

Kabızlık idrar yolu enfeksiyonunu nasıl etkiler?

Mesane ve kalın bağırsak aynı bölgede yer alır ve birbirinden bağımsız çalışmaz. Kalın bağırsakta biriken dışkı mesaneye baskı yapabilir, mesanenin kapasitesini azaltabilir ve tam boşalmasını zorlaştırabilir.

Kabızlık bulunan çocuklar dışkılarını tuttukları gibi idrarlarını da tutmaya eğilimli olabilir. Bu çocuklarda ani sıkışma, gündüz alt ıslatma, seyrek işeme ve mesanede artık idrar kalması görülebilir. Bunların tamamı enfeksiyon riskini artırabilir.

Çocuğun her gün büyük tuvaletini yapması kabız olmadığı anlamına gelmez. Dışkının sert ve büyük olması, tuvalette uzun süre oturma, dışkılarken ağrı, karın ağrısı ve iç çamaşırına dışkı bulaşması kabızlığı düşündürebilir.

Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu olan bir çocukta dışkılama düzeni sorgulanmadan yapılan değerlendirme eksik kalır.

Böbrek reflüsü tekrarlayan enfeksiyon yapar mı?

Vezikoüreteral reflü, mesanedeki idrarın böbreklere doğru geri kaçmasıdır. Normalde böbrekten mesaneye gelen idrarın tekrar yukarı çıkmasını engelleyen bir kapak mekanizması bulunur. Bu mekanizma yeterince çalışmadığında idrar üreterlere ve bazen böbreklere geri dönebilir.

Böbrek reflüsü tek başına her zaman belirti vermez. Çoğu çocukta ateşli idrar yolu enfeksiyonu araştırılırken fark edilir. Mesanedeki bakterilerin böbreğe ulaşmasını kolaylaştırabileceği için özellikle ateşli enfeksiyonların tekrarlaması açısından önemlidir.

Her reflü aynı değildir. Düşük dereceli reflülerin bir bölümü çocuk büyüdükçe düzelebilir. Yüksek dereceli reflüde, tekrarlayan ateşli enfeksiyonlarda ve böbrek etkilenmesi bulunan çocuklarda daha yakın takip veya tedavi gerekebilir.

Reflü tanısı ultrasonla kesin olarak konmaz. Gerekli görülen çocuklarda işeme sistoüretrografisi adı verilen inceleme kullanılır. Ancak her idrar yolu enfeksiyonu geçiren çocuğa bu test yapılmaz.

Doğuştan gelen idrar yolu sorunları etkili olabilir mi?

Evet. İdrarın böbrekten mesaneye veya mesaneden dışarı doğru akışını zorlaştıran yapısal farklılıklar enfeksiyonların tekrarlamasına neden olabilir.

Böbrek çıkışındaki darlıklar, üreterosel, çift toplayıcı sistem, idrar kanalındaki doğumsal darlıklar ve erkek çocuklarda posterior üretral valv bunlardan bazılarıdır. Bu hastalıklarda idrarın bir bölgede göllenmesi veya mesanenin yüksek basınçla çalışması enfeksiyon riskini artırabilir.

Doğuştan gelen sorunları düşündürebilecek bazı bulgular şunlardır:

• Gebelikte veya doğum sonrasında böbrek genişlemesi saptanması
• İdrar akımının çok ince veya zayıf olması
• Bebeğin damla damla idrar yapması
• Karında ele gelen şişlik
• Çocuğun büyümesinin yavaşlaması
• Tedaviye rağmen ateşin devam etmesi
• E. coli dışındaki bakterilerle tekrarlayan enfeksiyonlar

Bu bulguların bulunması çocuğun mutlaka ciddi bir hastalığı olduğu anlamına gelmez. Ancak daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.

Böbrek ve mesane taşları enfeksiyona yol açabilir mi?

Çocuklarda taş hastalığı erişkinlere göre daha az görülür. Buna rağmen böbrek veya mesanede bulunan taşlar idrar akışını bozabilir ve bakterilerin tutunabileceği bir yüzey oluşturabilir.

Taş bulunan çocuklarda yan veya karın ağrısı, idrarda kan, idrar yaparken yanma ve tekrarlayan enfeksiyon görülebilir. Bazı çocuklarda ise taş yalnızca ultrason sırasında fark edilir.

Enfeksiyonla birlikte idrar yolunda tıkanıklık bulunması daha ciddi bir tablodur. Ateş, titreme, yan ağrısı ve genel durumda bozulma varsa hızlı değerlendirme gerekir.

Nörolojik mesane enfeksiyon riskini artırabilir mi?

Mesanenin dolması ve boşalması sinir sistemi tarafından kontrol edilir. Spina bifida ve omurilikle ilgili bazı hastalıklarda mesane ile idrar çıkışını kontrol eden kaslar uyumlu çalışmayabilir.

Mesane yüksek basınçla çalışabilir veya tam boşalamayabilir. İçeride kalan idrar enfeksiyonların tekrarlamasını kolaylaştırabilir. Bazı çocuklarda idrar kaçırma veya idrar yapamama da görülebilir.

Bel veya kuyruk sokumu bölgesinde çukur, kabarıklık, yoğun kıllanma; yürüme bozukluğu, bacaklarda güçsüzlük ve dışkı kontrolü sorunu varsa sinir sistemiyle ilişkili nedenler değerlendirilmelidir.

Kız çocuklarında enfeksiyon neden daha sık görülür?

Kız çocuklarının idrar kanalı erkek çocuklarına göre daha kısadır ve idrar kanalının dış açıklığı anüse daha yakındır. Bağırsakta doğal olarak bulunan bakteriler bu nedenle idrar yoluna daha kolay ulaşabilir.

Bu anatomik özellik, kız çocuklarında idrar yolu enfeksiyonunun daha sık görülmesinin nedenlerinden biridir. Ancak tekrarlayan enfeksiyon yalnızca cinsiyete bağlanmamalıdır. Kabızlık, işeme bozukluğu ve idrarı bekletme gibi nedenler yine araştırılmalıdır.

Tuvalet temizliğinin önden arkaya doğru yapılması öğretilebilir. Bununla birlikte ailelerin hijyen konusunda aşırıya kaçması doğru değildir. Bölgeyi sert sabunlarla ve antiseptiklerle sürekli temizlemek tahrişe yol açabilir.

Erkek çocuklarda tekrarlayan enfeksiyon önemli midir?

Erkek çocuklarda, özellikle bebeklik döneminde idrar yolu enfeksiyonu görülebilir. Ancak enfeksiyon tekrarlıyorsa idrar akışını etkileyen doğumsal sorunlar ve böbrek reflüsü açısından değerlendirme daha fazla önem kazanır.

İdrar akımının zayıf olması, ıkınarak işeme, damlama ve mesanenin tam boşalmaması erkek çocuklarda idrar kanalındaki bir tıkanıklığı düşündürebilir.

Sünnetsiz olmak bebeklik döneminde enfeksiyon riskini artırabilen faktörlerden biridir. Buna rağmen sünnetsiz erkek çocukların büyük bölümü idrar yolu enfeksiyonu geçirmez. Tekrarlayan enfeksiyonların değerlendirmesi yalnızca sünnet durumuna indirgenmemelidir.

Hangi belirtiler böbrek enfeksiyonunu düşündürür?

Mesane enfeksiyonunda idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma, ani sıkışma ve alt karın ağrısı daha sık görülür. Böbreği etkileyen enfeksiyonda ise ateş, titreme, yan veya bel ağrısı, kusma ve genel durumda bozulma öne çıkabilir.

Bebeklerde belirtiler daha belirsiz olabilir. Nedeni açıklanamayan ateş, emmeme, huzursuzluk, kusma, kilo alamama veya sarılık idrar yolu enfeksiyonunun ilk işareti olabilir.

Özellikle üç aydan küçük bir bebekte ateş ve idrar yolu enfeksiyonu şüphesi varsa hızlı tıbbi değerlendirme gerekir.

Tekrarlayan enfeksiyon böbreğe zarar verir mi?

Her idrar yolu enfeksiyonu böbrekte kalıcı hasar oluşturmaz. Erken tanınan ve uygun şekilde tedavi edilen enfeksiyonların büyük bölümü sorunsuz iyileşir.

Bununla birlikte küçük yaşta geçirilen tekrarlayan ateşli böbrek enfeksiyonları, özellikle yüksek dereceli reflü veya idrar yolu tıkanıklığıyla birlikteyse böbrek dokusunda iz bırakabilir. Bu duruma böbrek skarı adı verilir.

Bu nedenle ateşli enfeksiyonların zamanında tanınması önemlidir. Bazı çocuklarda böbrek dokusunu değerlendirmek için DMSA sintigrafisi planlanabilir. Bu test her çocukta rutin olarak yapılmaz; enfeksiyonların niteliğine, yaşa ve diğer bulgulara göre karar verilir.

Hangi testler yapılabilir?

Değerlendirme ayrıntılı öyküyle başlar. Enfeksiyonların kaç kez yaşandığı, ateşli olup olmadığı, kültürde hangi bakterinin ürediği ve kullanılan tedaviler incelenir. Çocuğun işeme ve dışkılama alışkanlıkları ayrıca sorgulanır.

Gerekli görülen incelemeler arasında şunlar bulunabilir:

• İdrar tahlili ve uygun yöntemle alınmış idrar kültürü
• Böbrek ve mesane ultrasonu
• İşeme sonrası mesanede kalan idrarın ölçülmesi
• Üroflovmetri ile işeme testi
• İşeme sistoüretrografisi
• DMSA böbrek sintigrafisi
• Böbrek fonksiyonlarını gösteren kan testleri

Tekrarlayan enfeksiyonu bulunan çocuklarda ultrason sık kullanılan ilk görüntüleme yöntemidir. Böbreklerin büyüklüğü, genişleme bulunup bulunmadığı, mesane yapısı ve işeme sonrası kalan idrar değerlendirilebilir.

Her çocuğa bütün testler yapılmaz. İnceleme planı yaşa, enfeksiyonun ateşli olup olmamasına, ultrason bulgularına ve işeme belirtilerine göre hazırlanır.

Koruyucu antibiyotik her çocukta gerekir mi?

Hayır. Tekrarlayan enfeksiyon yaşayan her çocuğa uzun süreli koruyucu antibiyotik başlanmaz.

Koruyucu tedavi; reflünün derecesi, ateşli enfeksiyonların tekrarlaması, böbreklerin durumu ve çocuğun yaşı dikkate alınarak seçilmiş vakalarda düşünülebilir. Kullanılacak ilaç ve tedavi süresi çocuk ürolojisi veya çocuk nefrolojisi değerlendirmesiyle belirlenmelidir.

Gereksiz antibiyotik kullanımı dirençli bakterilerin gelişmesine ve sonraki enfeksiyonların tedavisinin zorlaşmasına yol açabilir. Daha önce kullanılan antibiyotiğin evde kalan kısmını yeni enfeksiyonda başlamak da doğru değildir.

Tekrarlayan enfeksiyonlar nasıl azaltılabilir?

Çocuğun gün içinde düzenli sıvı alması ve yaklaşık 2-3 saatte bir tuvalete gitmesi sağlanabilir. İdrar uzun süre bekletilmemeli, çocuk tuvalette acele ettirilmemeli ve mesanesini tamamen boşaltmasına fırsat verilmelidir.

Kabızlık varsa aynı anda tedavi edilmelidir. Tuvalet eğitimini tamamlamış çocuklarda ayakların desteklendiği rahat bir oturma pozisyonu, pelvik taban kaslarının gevşemesine yardımcı olabilir.

Okulda tuvalete gitmekten kaçınan çocuk için öğretmenle iş birliği yapılabilir. Tuvalet temizliği konusunda yoğun kaygı yaşayan çocuklarda bu davranış ayrıca ele alınmalıdır.

Kız çocuklarına temizlik yönü öğretilmeli ancak genital bölgeye parfümlü sabun, yoğun antiseptik veya tahriş edici ürünler uygulanmamalıdır. Çocuğu enfeksiyon nedeniyle suçlamak veya hijyensiz olmakla itham etmek doğru değildir.

Hangi durumda çocuk ürolojisine başvurulmalıdır?

Tekrarlayan kültürle doğrulanmış enfeksiyon, ateşli idrar yolu enfeksiyonu, böbrek genişlemesi, reflü şüphesi ve işeme bozukluğu çocuk ürolojisi değerlendirmesi gerektirebilir.

Şu durumlarda başvuru ertelenmemelidir:

• Bebeklik döneminde ateşli idrar yolu enfeksiyonu
• Tekrarlayan ateşli enfeksiyonlar
• Zayıf veya kesik kesik idrar akımı
• İdrarın sürekli damlaması
• Gündüz kaçırma ve belirgin kabızlık
• Ultrasonda böbrek veya mesane sorunu görülmesi
• Tedavi başladıktan sonra 48 saat içinde düzelme olmaması
• Ateşle birlikte kusma, yan ağrısı veya genel durumda bozulma

Amaç her enfeksiyonda ileri inceleme yapmak değildir. Gerçekten risk taşıyan çocuğu belirlemek, gereksiz testlerden kaçınırken böbrekleri koruyacak takip planını oluşturmaktır.

Ankara’da çocuklarda tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu, böbrek reflüsü, işeme bozukluğu ve doğumsal idrar yolu hastalıklarının değerlendirilmesi Prof. Dr. Yüksel Cem Aygün tarafından yapılmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuklarda tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonunun en sık nedeni nedir?

İdrarı bekletme, mesanenin tam boşalmaması ve kabızlık sık görülen nedenler arasındadır. Böbrek reflüsü ve doğumsal idrar yolu sorunları da araştırılabilir.

Her tekrarlayan enfeksiyonda böbrek reflüsü var mıdır?

Hayır. Reflü önemli nedenlerden biridir ancak her çocukta bulunmaz. Tanı için çocuğun enfeksiyon öyküsü ve görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilir.

Kabızlık tedavi edilince enfeksiyonlar azalır mı?

Kabızlık ve işeme bozukluğu bulunan çocuklarda enfeksiyon sıklığı azalabilir. Ancak başka bir neden bulunup bulunmadığı da değerlendirilmelidir.

Her çocukta koruyucu antibiyotik kullanılmalı mı?

Hayır. Koruyucu antibiyotik yalnızca risk durumuna göre seçilmiş çocuklarda düşünülür. Karar uzman değerlendirmesiyle verilmelidir.

İdrar torbasından alınan kültür güvenilir midir?

Bez kullanan çocuklarda torba örnekleri cilt bakterileriyle kolayca kirlenebilir. Pozitif sonucun daha güvenilir bir yöntemle doğrulanması gerekebilir.

İletişim

Prof. Dr. Yüksel Cem Aygün
Kızılırmak Mah. 1450. Sk. No:1/43 Ankara Ticaret Merkezi B Blok Çankaya/Ankara
0312 285 80 32
info@yukselcemaygun.com