Gece uykudan idrar yapmak için uyanmaya noktüri denir. Zaman zaman gece bir kez tuvalete kalkmak özellikle yaş ilerledikçe görülebilir. Ancak gece boyunca iki, üç veya daha fazla kez uyanmak uykuyu bölüyor, sabah yorgun kalkmaya neden oluyor veya günlük yaşamı etkiliyorsa altında yatan neden araştırılmalıdır.
Gece sık idrara kalkma çoğu zaman yalnızca prostatla ilgili değildir. Mesanenin depolama kapasitesi, gece üretilen idrar miktarı, kullanılan ilaçlar, diyabet, uyku apnesi, kalp-damar hastalıkları ve akşam saatlerindeki sıvı alışkanlıkları aynı belirtiye yol açabilir.
Bu nedenle “Yaşım ilerledi, prostatım büyümüştür” diyerek noktüriyi tek bir nedene bağlamak doğru değildir.
Gece kaç kez idrara kalkmak normaldir?
Tek bir sayı herkes için geçerli değildir. Yaş, sıvı tüketimi, uyku süresi ve kişinin sağlık durumu önemlidir.
Tıbbi olarak uykudan idrar yapmak amacıyla uyanmak noktüri olarak tanımlanır. Ancak klinik açıdan özellikle gecede iki veya daha fazla kez kalkmak birçok kişide uyku kalitesini ve yaşam konforunu belirgin şekilde etkiler.
Burada sayıdan daha önemli bir soru vardır: Bu durum yeni mi başladı ve kişinin normal düzenini değiştirdi mi?
Yıllardır gecede bir kez tuvalete giden bir kişinin son birkaç ay içinde üç-dört kez kalkmaya başlaması değerlendirilmesi gereken bir değişikliktir.
Gece sık idrara kalkmanın temel nedenleri nelerdir?
Noktürinin nedenlerini anlamak için durumu kabaca birkaç gruba ayırabiliriz.
Birincisi, böbreklerin gece gereğinden fazla idrar üretmesidir. Buna gece poliürisi denir.
İkincisi, mesanenin gece yeterli miktarda idrar depolayamamasıdır. Aşırı aktif mesane, enfeksiyon veya mesanenin tam boşalamaması buna yol açabilir.
Üçüncüsü ise kişinin aslında idrar ihtiyacı nedeniyle değil, başka bir nedenle uyanmasıdır. Uyku bozukluğu nedeniyle uyanan kişi, hazır uyanmışken mesanesinde az miktarda idrar olsa bile tuvalete gidebilir.
Bazı hastalarda bu nedenlerin birkaçı aynı anda bulunur.
Akşam fazla su içmek gece idrara kaldırır mı?
Evet. Özellikle yatmaya yakın saatlerde fazla miktarda sıvı tüketmek gece üretilen idrar miktarını artırabilir.
Burada yalnızca suyu düşünmemek gerekir. Çay, kahve, soda, ayran, alkol ve diğer içeceklerin tamamı günlük sıvı miktarına dahildir.
Akşam yemeğinden sonra sürekli çay içen bir kişinin gece birkaç kez tuvalete kalkması şaşırtıcı olmayabilir.
Ancak çözüm bütün gün susuz kalmak değildir. Sıvıyı gündüz saatlerine yaymak ve özellikle yatmadan önceki birkaç saatte aşırı sıvı tüketmemek daha uygun olabilir.
Kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle özel sıvı önerisi bulunan kişilerin tüketim miktarını kendi kendine değiştirmemesi gerekir.
Çay ve kahve gece idrara kalkmayı artırır mı?
Artırabilir.
Kafein bazı kişilerde idrar üretimini artırabilir ve mesaneyi daha hassas hale getirebilir. Özellikle akşam saatlerinde kahve, koyu çay, kola ve enerji içeceği tüketildiğinde gece sıkışma ve idrara çıkma artabilir.
Alkol de benzer biçimde gece idrar miktarını artırabilir ve aynı zamanda uyku kalitesini bozabilir.
Bu nedenle noktüri değerlendirmesinde yalnızca “Ne kadar su içiyorsunuz?” diye sormak yeterli değildir. Hangi içeceğin hangi saatte tüketildiğine de bakmak gerekir.
Prostat büyümesi gece idrara kalkmaya neden olur mu?
Evet, ancak her noktürinin nedeni prostat değildir.
İyi huylu prostat büyümesinde prostat dokusu idrar kanalını daraltabilir. Mesane idrarı boşaltmak için daha fazla çalışmak zorunda kalır ve zaman içerisinde mesanenin depolama davranışı değişebilir.
Gece idrara kalkmaya şu belirtiler eşlik ediyorsa prostat büyümesi daha fazla düşünülür:
- İdrarı başlatmakta gecikme
- İnce veya zayıf idrar akımı
- Kesik kesik idrar yapma
- Ikınma ihtiyacı
- İşeme sonunda damlama
- Mesanenin tam boşalmadığı hissi
- Gündüz de sık idrara çıkma
Ancak prostatı büyük olan her erkekte noktüri olmaz. Noktürisi olan her erkekte de neden prostat değildir.
Özellikle gece çok büyük miktarlarda idrar yapan bir hastada yalnızca prostata yönelik tedavi uygulamak beklenen sonucu vermeyebilir.
Aşırı aktif mesane gece sık idrara kalkma yapar mı?
Evet.
Aşırı aktif mesanede temel belirti ani ve güçlü idrar yapma ihtiyacıdır. Gündüz sık idrara çıkma, tuvalete yetişemeden kaçırma ve gece birkaç kez idrara kalkma eşlik edebilir.
Bu hastalarda mesane henüz tamamen dolmadan güçlü bir boşaltma sinyali oluşturabilir. Dolayısıyla hasta gece tuvalete kalktığında çok büyük miktarda değil, daha az miktarda idrar yapabilir.
Bu ayrım önemlidir.
Gece her seferinde büyük miktarda idrar yapan kişiyle, çok sık kalkıp az miktarda idrar yapan kişinin nedeni aynı olmayabilir.
Mesanenin tam boşalmaması noktüriye yol açabilir mi?
Evet.
Prostat büyümesi, idrar kanalı darlığı, mesane kasının zayıflığı veya bazı nörolojik hastalıklar nedeniyle mesane tamamen boşalamayabilir.
Örneğin hasta yatmadan önce tuvalete gider ancak mesanesinde önemli miktarda idrar kalır. Kısa süre içerisinde yeniden doluluk hissi ortaya çıkar ve hasta gece tekrar tuvalete kalkar.
Bu durumdan şüphelenildiğinde işeme sonrası mesanede kalan idrar ultrasonla ölçülebilir. Erkeklerde prostat değerlendirmesi ve gerektiğinde üroflovmetri adı verilen işeme testi yapılabilir.
Diyabet gece sık idrara çıkmaya neden olabilir mi?
Evet.
Kan şekeri çok yükseldiğinde böbrekler fazla şekeri idrarla uzaklaştırmaya çalışır. Şekerle birlikte su da atıldığı için kişinin toplam idrar miktarı artabilir.
Bu durumda yalnızca gece değil, gündüz de sık ve bol miktarda idrar yapılabilir.
Özellikle gece sık idrara çıkmaya şu belirtiler eşlik ediyorsa kan şekeri değerlendirilmelidir:
- Aşırı susama
- Ağız kuruluğu
- Çok miktarda idrar yapma
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Halsizlik
- Bulanık görme
Noktüri bazen kişinin henüz farkında olmadığı diyabetin ilk belirtilerinden biri olabilir.
Uyku apnesi gece idrara kalkmaya neden olabilir mi?
Evet ve bu bağlantı çoğu hasta tarafından bilinmez.
Obstrüktif uyku apnesinde uyku sırasında solunum tekrar tekrar durur veya ciddi biçimde azalır. Bu durum yalnızca horlama ve gündüz uykululuğuna yol açmaz; gece idrar üretimini etkileyen hormonal mekanizmaları da değiştirebilir.
Sonuçta kişi gece daha fazla idrar üretebilir.
Yüksek sesle horlama, uykuda nefes durması, sabah baş ağrısı, gündüz uyuklama ve gece sık idrara çıkma birlikte bulunuyorsa uyku apnesi değerlendirilmelidir.
Bu hastada yalnızca mesane veya prostat ilacı kullanmak temel nedeni çözmeyebilir.
Kalp hastalıkları gece idrarını neden artırabilir?
Özellikle kalp yetmezliği ve bacaklarda ödem bulunan kişilerde gündüz ayakta dururken sıvı bacaklarda birikebilir.
Hasta gece yatağa uzandığında bu sıvının bir bölümü tekrar dolaşıma katılır. Böbreklere ulaşan kan ve sıvı miktarı arttığında gece daha fazla idrar üretilebilir.
Hasta gündüz bacaklarında şişlik olduğunu, çorabının iz bıraktığını ve gece birkaç kez bol miktarda idrar yaptığını söylüyorsa bu mekanizma akla gelmelidir.
Bu durumda sorun yalnızca ürolojik değildir. Kalp ve dolaşım sistemi açısından değerlendirme gerekebilir.
Bacaklarda ödem varsa ne yapılmalı?
Öncelikle ödemin nedeni bulunmalıdır. Kalp, böbrek, toplardamar sistemi ve kullanılan ilaçlar değerlendirilmelidir.
Bazı hastalarda gün içerisinde uygun zamanlarda bacakların yükseltilmesi veya doktor tarafından önerilmiş varis çorabının kullanılması, gece dolaşıma dönen sıvı miktarını azaltmaya yardımcı olabilir.
Ancak bu öneriler herkese uygun değildir. Özellikle belirgin bacak şişliği yeni başladıysa veya nefes darlığı eşlik ediyorsa önce tıbbi değerlendirme gerekir.
Böbrek hastalıkları noktüri yapabilir mi?
Evet.
Böbreklerin idrarı yoğunlaştırma kapasitesi bazı kronik böbrek hastalıklarında bozulabilir. Bu durumda kişi gece daha fazla idrar üretebilir.
Noktüri tek başına böbrek hastalığı tanısı koydurmaz. Ancak böbrek fonksiyon bozukluğu öyküsü, yüksek tansiyon, bacaklarda şişlik veya idrar tahlilinde anormallik varsa böbrek fonksiyonlarının değerlendirilmesi gerekebilir.
İdrar yolu enfeksiyonu gece sık idrara kaldırır mı?
Evet.
Mesane enfeksiyonunda mesane daha hassas hale gelir. Hasta çok az idrar birikmesine rağmen yoğun sıkışma hissedebilir.
Bu durumda gece idrara kalkmaya genellikle gündüz sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma, ani sıkışma ve alt karında rahatsızlık eşlik eder.
İdrarda kan, bulanıklık veya kötü koku da görülebilir.
Ateş, titreme ve yan ağrısı varsa enfeksiyon yalnızca mesanede olmayabilir ve daha hızlı değerlendirme gerekir.
Mesane taşı veya mesane hastalıkları etkili olabilir mi?
Evet.
Mesane taşı mesane duvarını tahriş ederek sıkışma ve sık idrara çıkmaya neden olabilir. Benzer biçimde mesanenin bazı hastalıklarında kapasite azalabilir veya mesane henüz dolmadan idrar ihtiyacı ortaya çıkabilir.
İdrarda kan, tekrarlayan enfeksiyon, idrar akımının aniden kesilmesi veya açıklanamayan sıkışma bulunuyorsa daha ayrıntılı inceleme gerekebilir.
Ultrason bazı taş ve kitleleri gösterebilir. Ancak gerektiğinde sistoskopi veya ileri görüntüleme kullanılabilir.
Kullanılan ilaçlar gece idrara kaldırabilir mi?
Evet.
Özellikle idrar söktürücü ilaçların kullanım saati önemlidir. Bu ilaçlar kalp yetmezliği ve hipertansiyon gibi hastalıklarda gerekli olabilir ancak akşam geç saatte alındığında gece idrar miktarını artırabilir.
İlacın saatini kendi kendine değiştirmek veya ilacı bırakmak doğru değildir.
Gece sık idrara çıkma başladığında kullanılan bütün ilaçların doktora bildirilmesi gerekir. Bazen tedaviyi kesmeden yalnızca kullanım saatini düzenlemek yeterli olabilir.
Yaş ilerledikçe noktüri neden daha sık görülür?
Yaşla birlikte birçok mekanizma aynı anda değişebilir.
Mesanenin depolama kapasitesi azalabilir. Erkeklerde prostat büyümesi görülebilir. Uyku daha yüzeysel hale gelebilir. Kalp ve damar hastalıkları, diyabet ve kullanılan ilaçların sayısı artabilir.
Ayrıca gece idrar üretimini düzenleyen hormonal ritimde yaşla birlikte değişiklikler görülebilir.
Bu nedenle ileri yaşta noktüri daha sık görülür. Ancak sık görülmesi “normaldir, araştırmaya gerek yoktur” anlamına gelmez.
Özellikle yeni başlayan veya giderek artan noktüri değerlendirilmelidir.
Aslında idrar için mi uyanıyoruz, yoksa uyanınca mı idrara gidiyoruz?
Bu soru noktüri değerlendirmesinde oldukça değerlidir.
Bazı hastalarda mesane dolduğu için kişi uyanır. Bazılarında ise uykusuzluk, ağrı, horlama veya başka bir uyku bozukluğu nedeniyle kişi zaten uyanmıştır. Uyandıktan sonra mesanesindeki az miktardaki idrarı fark edip tuvalete gider.
İkinci durumda yalnızca mesaneye yönelik tedavi vermek sorunu çözmeyebilir.
Bu nedenle gece uykusunun kalitesi, horlama, nefes kesilmesi, uykuya dalma güçlüğü ve sık uyanmalar da sorgulanmalıdır.
İşeme ve sıvı çizelgesi neden çok önemlidir?
Noktüri değerlendirmesindeki en yararlı yöntemlerden biri işeme-sıvı çizelgesidir.
Hastadan genellikle birkaç gün boyunca ne zaman ve ne kadar sıvı içtiğini, hangi saatte idrara çıktığını ve her seferinde yaklaşık ne kadar idrar yaptığını kaydetmesi istenir.
Gece yapılan idrar miktarı da ölçülür.
Bu basit kayıt çok önemli bir ayrım sağlar: Hasta gece fazla idrar mı üretiyor, yoksa mesanesi az miktarda idrarı mı tutamıyor?
Örneğin bir hasta gece üç kez kalkıyor ve her seferinde 400 mililitre idrar yapıyorsa, toplam gece idrar üretimi belirgin biçimde artmış olabilir.
Başka bir hasta ise yine üç kez kalkıyor ama her seferinde 70-100 mililitre yapıyorsa mesane kapasitesi ve sıkışma problemleri daha fazla düşünülür.
Tedavi planı bu iki hastada aynı olmaz.
Gece poliürisi nedir?
Gece poliürisi, 24 saatlik toplam idrar üretimi normal veya normale yakın olduğu halde idrarın gereğinden büyük bölümünün uyku saatlerinde üretilmesidir.
Bu durum uyku apnesi, bacaklarda ödem, kalp-damar hastalıkları, bazı hormonal değişiklikler ve sıvı tüketim alışkanlıklarıyla ilişkili olabilir.
Tanı hastanın anlattığı “gece çok işiyorum” cümlesiyle değil, işeme çizelgesinde gece ve gündüz idrar miktarlarının karşılaştırılmasıyla konur.
Bu ayrım önemlidir. Çünkü gece poliürisi bulunan bir hastaya yalnızca prostat veya aşırı aktif mesane tedavisi verilmesi yeterli olmayabilir.
Gece sık idrara çıkma nasıl değerlendirilir?
İlk adım ayrıntılı öyküdür.
Gece kaç kez kalkıldığı, her seferinde ne kadar idrar yapıldığı, gündüz işeme sıklığı ve akşam tüketilen sıvılar sorgulanır.
Erkeklerde idrar akımının gücü, işemeyi başlatma güçlüğü ve mesanenin tam boşalmadığı hissi değerlendirilir. Ani sıkışma ve kaçırma aşırı aktif mesaneyi düşündürebilir.
Horlama ve gündüz uykululuğu uyku apnesi açısından sorgulanır. Aşırı susama diyabeti; bacaklarda şişlik ve nefes darlığı ise kalp-damar nedenlerini düşündürebilir.
Hastaya göre şu incelemeler yapılabilir:
- İdrar tahlili
- İdrar kültürü
- Kan şekeri
- Böbrek fonksiyon testleri
- Böbrek ve mesane ultrasonu
- İşeme sonrası kalan idrar ölçümü
- Üroflovmetri
- Erkeklerde prostat değerlendirmesi
- PSA değerlendirmesi gereken hastalarda PSA testi
- Uyku apnesi şüphesinde uyku değerlendirmesi
Her hastada bütün testlere ihtiyaç yoktur.
Gece sık idrara kalkma nasıl azaltılabilir?
Öncelikle neden belirlenmelidir. Buna rağmen bazı genel düzenlemeler birçok hastada yardımcı olabilir.
Sıvı tüketimini mümkün olduğunca gündüz saatlerine yaymak, yatmadan önce aşırı sıvı almamak ve akşam kafein ile alkol tüketimini azaltmak fayda sağlayabilir.
Uyumadan hemen önce mesanenin boşaltılması da basit ama etkili bir alışkanlıktır.
Bacaklarında ödem bulunan hastalarda gün içindeki sıvı dağılımını düzenlemeye yönelik önlemler düşünülebilir. İdrar söktürücü kullananlarda ilacın saati doktorla konuşulabilir.
Ancak noktürinin nedeni prostat büyümesi, aşırı aktif mesane, diyabet, uyku apnesi veya kalp yetmezliği ise yalnızca akşam suyu azaltmak yeterli değildir.
Gece su içmemek çözüm müdür?
Tamamen sıvısız kalmak doğru değildir.
Bazı hastalar gece idrara kalkmamak için öğleden sonra neredeyse hiç su içmemeye başlar. Bu durumda idrar yoğunlaşabilir, ağız kuruluğu ve susuzluk gelişebilir.
Amaç sıvıyı tamamen kesmek değil, tüketim saatlerini düzenlemektir.
Günlük sıvı ihtiyacı kişinin yaşı, kilosu, hava sıcaklığı, fiziksel aktivitesi ve mevcut hastalıklarına göre değişebilir. Özellikle kalp ve böbrek hastalarının sıvı miktarını doktor önerisine göre ayarlaması gerekir.
Gece idrara kalkma tedavi edilebilir mi?
Çoğu hastada evet, ancak tedavi nedenine göre değişir.
Prostat büyümesine bağlı belirtilerde prostat tedavileri düşünülebilir. Aşırı aktif mesanede mesane eğitimi ve ilaç tedavileri kullanılabilir. Enfeksiyon varsa uygun antibiyotik tedavisi gerekir.
Gece poliürisi bulunan seçilmiş hastalarda farklı ilaç tedavileri değerlendirilebilir. Bunlardan biri desmopressindir. Ancak bu ilaç herkes için uygun değildir ve özellikle kandaki sodyum düzeyini düşürebileceği için doktor kontrolünde kullanılmalıdır.
Uyku apnesi varsa uyku apnesinin tedavisi, diyabet varsa kan şekeri kontrolü, kalp yetmezliği varsa ilgili hastalığın tedavisi noktürinin azalmasını sağlayabilir.
Tedavinin başarılı olması için önce doğru mekanizmanın bulunması gerekir.
Hangi durumlarda doktora başvurulmalı?
Gece idrara kalkma yeni başladıysa, giderek artıyorsa veya uykuyu ciddi biçimde bozuyorsa değerlendirme yapılmalıdır.
Özellikle şu belirtiler eşlik ediyorsa başvuru geciktirilmemelidir:
- İdrarda kan
- İdrar yaparken yanma
- Zayıf veya kesik kesik idrar akımı
- İdrar yapamama
- Ateş ve titreme
- Bel veya yan ağrısı
- Aşırı susama ve kilo kaybı
- Bacaklarda belirgin şişlik
- Nefes darlığı
- Yüksek sesle horlama ve uykuda nefes durması
Gece sık idrara kalkmak bazen ürolojik bir hastalığın, bazen de üroloji dışındaki bir sağlık probleminin ilk işareti olabilir.
Bu nedenle noktüriyi yalnızca prostatın doğal sonucu veya yaşlanmanın kaçınılmaz bir parçası olarak görmek doğru değildir.
Ankara’da gece sık idrara kalkma, prostat büyümesi, aşırı aktif mesane, mesanenin tam boşalamaması ve diğer alt idrar yolu şikâyetlerinin değerlendirilmesi Prof. Dr. Yüksel Cem Aygün tarafından yapılmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Gece kaç kez idrara kalkmak normaldir?
Kişiden kişiye değişebilir. Ancak gecede iki veya daha fazla kez uyanmak uykuyu ve günlük yaşamı etkiliyorsa nedeninin değerlendirilmesi yararlı olur.
Gece sık idrara kalkmak prostat belirtisi midir?
Olabilir ama tek nedeni prostat değildir. Aşırı aktif mesane, gece fazla idrar üretimi, diyabet, uyku apnesi ve kalp-damar hastalıkları da noktüriye yol açabilir.
Diyabet gece idrara çıkmayı artırır mı?
Evet. Özellikle kan şekeri yüksek olduğunda sık ve bol miktarda idrar yapma ile yoğun susama birlikte görülebilir.
Uyku apnesi gece idrara kalkmaya neden olur mu?
Evet. Uyku apnesi gece idrar üretimini artırabilir. Horlama, uykuda nefes durması ve gündüz uykululuğu varsa bu ihtimal değerlendirilmelidir.
Gece idrara kalkmamak için akşam su içmemek doğru mu?
Sıvıyı tamamen kesmek doğru değildir. Sıvının gündüze yayılması ve yatmaya yakın aşırı sıvı, kafein ve alkolden kaçınılması daha uygun bir yaklaşımdır.
İletişim
Prof. Dr. Yüksel Cem Aygün
Kızılırmak Mah. 1450. Sk. No:1/43 Ankara Ticaret Merkezi B Blok Çankaya/Ankara
0312 285 80 32
info@yukselcemaygun.com
