Bir çocuk tuvaleti geldiği halde gitmiyorsa, bu her zaman “inat” değildir. Çoğu zaman alışkanlıktır. Bazen de çocuğun gün içinde fark etmeden geliştirdiği bir savunma davranışıdır.
Çocuk ürolojisinde bunu sık görürüz. Özellikle okul çağında. Çocuk oyunu bölmek istemez, ders sırasında izin istemekten çekinir ya da okul tuvaletini kullanmak istemez. Sonra eve gelir gelmez koşarak tuvalete gider. Bu tablo tek başına hastalık değildir. Ama sık tekrar ediyorsa, ciddiye almak gerekir. Çünkü uzun süre idrar tutmak, mesane düzenini bozabilir ve gündüz kaçırma, gece yatak ıslatma ya da idrar yolu enfeksiyonu gibi sorunlara zemin hazırlayabilir.
İdrar bekletme alışkanlığı nasıl başlar?
En yaygın neden çok basittir: çocuk tuvalete gitmeyi erteler. Oyun oynuyordur. Dersten çıkmak istemiyordur. Okul tuvaletini kirli buluyordur. Bazı çocuklar da idrar hissini son ana kadar bastırmayı öğrenir. Bu davranış bir kez değil, her gün olursa alışkanlığa dönüşür. Uluslararası çocuk kontinans terminolojisinde bu tablo “voiding postponement”, yani işemeyi erteleme davranışı olarak tanımlanır.
Burada ailelerin kendine şu soruyu sorması gerekir: Çocuk gerçekten tuvaleti unutan biri mi, yoksa tuvaletten özellikle kaçınan biri mi?
İkisi aynı şey değildir.
Okul tuvaleti neden bu kadar belirleyici olur?
Birçok çocuk için okul tuvaleti gerçek bir eşiktir. Kimi çocuk temiz bulmaz. Kimi kapıyı kilitlemekten korkar. Kimi arkadaşlarının dalga geçmesinden çekinir. Sonuçta çocuk mesanesini dinlemek yerine onu susturmayı öğrenir.
Bu davranış kısa vadede “kontrol” gibi görünür. Oysa çoğu durumda işe yaramaz. Mesane gereğinden uzun süre dolu kaldığında ya ani sıkışmalar başlar ya da çocuk son anda yetişemeyip kaçırır. Bazı merkezlerin çocuk kontinans klinikleri, gündüz ıslatma yaşayan çocuklarda işemeyi erteleme davranışının oldukça sık görüldüğünü özellikle vurgular.
İdrar bekletmek neden sorun çıkarır?
Çünkü mesane bir “depo” değildir sadece. Aynı zamanda düzen isteyen bir organdır. Çok uzun süre bekletilen idrar, bazı çocuklarda mesanenin tam boşalmamasına yol açar. Bu da iki sonucu beraberinde getirebilir: enfeksiyon ve kaçırma.
Cambridge kaynaklı çocuk mesane rehberlerinde seyrek işeyen çocukların mesaneyi tam boşaltamadığı, bu nedenle idrar yolu enfeksiyonu ve taşma tipi ıslatma riskinin arttığı açıkça belirtilir. Başka bir deyişle çocuk tuvalete geç giderek sorunu çözmez; çoğu zaman erteler ve büyütür.
Kabızlık bu tabloyu etkiler mi?
Evet. Hem de sanıldığından daha fazla.
Kabızlık olan çocuklarda bağırsak doluluğu mesane üzerinde baskı oluşturabilir. Bu durumda çocuk daha sıkışık hisseder, ama yine de rahat boşalamaz. Sonra gündüz kaçırma başlar. Gece yatak ıslatma eklenebilir. Bazı çocuklarda tekrarlayan enfeksiyon da tabloya katılır. NIDDK ve çocuk sağlığı kaynakları, gündüz ıslatmanın en yaygın nedenleri arasında idrarı uzun tutma ve kabızlığı birlikte sayar.
Pratik gözlem şudur: Çocuk idrar tutuyorsa, dışkı düzenine de mutlaka bakmak gerekir.
Hangi belirtiler artık “normal alışkanlık” sınırını aşar?
Her eve gelir gelmez tuvalete gitme davranışı sorun değildir. Ama bazı işaretler tabloyu değiştirir.
Çocuk bacaklarını çaprazlıyor, çömeliyor, kendini tutmak için kıvranıyorsa; gün içinde iç çamaşırı ıslanıyorsa; idrar yaparken zorlanıyorsa; sık idrar yolu enfeksiyonu geçiriyorsa; gece yatak ıslatma devam ediyorsa ya da kabızlık eşlik ediyorsa burada yalnızca davranışsal bir durumdan söz etmeyiz. Çocuk ürolojisi değerlendirmesi gerekir.
Aileler evde ne yapmalı?
İlk yapılacak şey çocuğu uyarmak değil, düzen kurmaktır. “Tuvaletin geldi mi?” diye sormak tek başına yeterli olmaz. Saatli düzen daha etkilidir. Çocuğun gün içinde 2-3 saatte bir tuvalete gitmesi hedeflenir. Suyu gün içine yaymak gerekir. Akşam aşırı yüklenmek doğru olmaz.
Bir başka önemli nokta da şu: Çocuk ancak güvenli bulduğu tuvaleti kullanır. Okulda tuvalete gitmiyorsa, sorunun önemli kısmı evde değil okul ortamında olabilir. Öğretmenle konuşmak, okul tuvaleti kullanımını kolaylaştırmak ve çocuğun utanmadan izin isteyebilmesini sağlamak çoğu zaman tedavinin parçasıdır. Bu, küçük bir ayrıntı değildir. Çoğu durumda belirleyici adımdır.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
Biz şu durumlarda beklemeyi doğru bulmayız: 5 yaşını geçmiş bir çocukta gündüz kaçırma varsa, sıkışma çok belirginse, çocuk sürekli idrar tutuyorsa, kabızlık kronikleşmişse, idrar yolu enfeksiyonu tekrarlıyorsa ya da aile okul düzenini değiştirmesine rağmen sorun sürüyorsa değerlendirme gerekir. Çünkü bu noktadan sonra mesele “alışkanlık” olmaktan çıkabilir. Altta mesane-bağırsak disfonksiyonu ya da başka bir çocuk ürolojisi sorunu olabilir.
Ankara’da çocuklarda idrar tutma alışkanlığı, gündüz kaçırma, gece yatak ıslatma, kabızlıkla ilişkili işeme bozuklukları ve tekrar eden idrar yolu enfeksiyonlarının değerlendirilmesi Prof. Dr. Yüksel Cem Aygün tarafından yapılmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Çocuğum okuldan gelir gelmez tuvalete gidiyorsa bu mutlaka hastalık mıdır?
Hayır. Ara sıra oluyorsa normal olabilir. Ama her gün tekrarlıyorsa ve sıkışma davranışları eşlik ediyorsa değerlendirilmelidir.
İdrar tutmak idrar yolu enfeksiyonu yapar mı?
Bazı çocuklarda evet. Özellikle mesane tam boşalmıyorsa enfeksiyon riski artabilir.
Kabızlık idrar tutmayı artırır mı?
Evet. Kabızlık mesane üzerinde baskı oluşturabilir ve sıkışma, kaçırma ya da işeme bozukluğunu artırabilir.
Çocuğu sık sık tuvalete göndermek doğru mudur?
Plansız hatırlatma yerine düzenli aralıklarla tuvalet alışkanlığı oluşturmak daha etkilidir. Hedef baskı kurmak değil, ritim kazandırmaktır.
Bu sorun kendiliğinden düzelir mi?
Bazı çocuklarda düzelebilir. Ama gündüz kaçırma, enfeksiyon veya kabızlık eşlik ediyorsa beklemek çoğu zaman doğru yaklaşım değildir.
İletişim
Prof. Dr. Yüksel Cem Aygün
Kızılırmak Mah. 1450. Sk. No:1/43
Ankara Ticaret Merkezi B Blok
Çankaya / Ankara
Telefon: 0312 285 80 32
E-posta: info@yukselcemaygun.com
