Böbrek reflüsü, tıbbi adıyla vezikoüreteral reflü, idrarın mesaneden böbreklere doğru geri kaçmasıdır. Normal akış bunun tersidir. İdrar böbrekten mesaneye iner, orada depolanır ve vücuttan dışarı atılır. Reflü olduğunda bu düzen bozulur. Tek başına her zaman belirti vermez. Zaten tanıyı zorlaştıran da budur.
Ailelerin en çok yanıldığı nokta şudur: Çocukta belirgin bir şikâyet yoksa böbrek reflüsü de yok sanılır. Oysa birçok çocukta ilk ipucu ağrı değil, ateşli idrar yolu enfeksiyonudur. Özellikle küçük çocuklarda açıklanamayan ateş, huzursuzluk, kötü kokulu idrar ya da tekrarlayan enfeksiyon öyküsü varsa reflü akla gelmelidir. Bu sadece ihtimal değildir; çocuk ürolojisinde en sık araştırma nedenlerinden biridir.
Böbrek reflüsü olan çocukta en sık ne görülür?
En sık tablo ateşli idrar yolu enfeksiyonudur. Çocukta yüksek ateş olur. Bazen kusma eşlik eder. Daha küçük bebeklerde iştahsızlık, huzursuzluk ve kilo alımında yavaşlama da görülebilir. Daha büyük çocuklar ise idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma ya da karın-bel ağrısı tarif edebilir. Ama her çocuk kitabî belirti vermez. Bu yüzden “yanma yoksa sorun yoktur” yaklaşımı çoğu durumda işe yaramaz.
Hangi çocuklarda reflüden daha çok şüpheleniriz?
Biz özellikle ateşli idrar yolu enfeksiyonu geçiren çocuklarda reflüyü daha ciddi düşünürüz. Çünkü ateş, enfeksiyonun yalnızca mesanede kalmadığını, böbreğe kadar ulaşmış olabileceğini düşündürür. Bir başka önemli grup da anne karnında böbrek genişlemesi saptanan bebeklerdir. Doğumdan sonra bu genişleme devam ediyorsa, altta reflü olup olmadığı araştırılır. Aile öyküsü de önemlidir. Reflü bazı çocuklarda ailesel eğilim gösterebilir.
Burada ailelerin kendine sorması gereken soru basittir: Bu çocuk sadece enfeksiyon mu geçiriyor, yoksa enfeksiyonun arkasında yapısal bir neden mi var?
Doğru soru budur.
Evde nasıl fark edebilirsiniz?
Evde reflüyü doğrudan anlayamazsınız. Ama işaretlerini fark edebilirsiniz. Çocuğunuz sık ateşleniyorsa, özellikle ateşin nedeni net açıklanamıyorsa, idrarı kötü kokuyorsa, bebek sürekli huzursuzsa ya da daha büyük çocuk sık enfeksiyon geçiriyorsa bu tablo sıradan kabul edilmemelidir. Reflü tanısı evde konmaz. Ama reflü şüphesi evde başlar. Ailenin dikkati burada değerlidir.
Böbrek reflüsü nasıl kesinleşir?
İlk basamak çoğu zaman idrar tahlili ve kültürdür. Bunlar reflüyü doğrudan göstermez, ama enfeksiyonun gerçekten var olup olmadığını ortaya koyar. Ardından ultrason yapılır. Ultrason böbrek genişlemesi ya da yapısal ipuçları verebilir. Ama tek başına “reflü var” demez. Kesin tanıda en önemli test genellikle işeme sistoüretrografisidir, yani VCUG’dir. Bu testte mesane doldurulur ve çocuk işerken idrarın yukarı kaçıp kaçmadığı görüntülenir. Reflünün derecesi de böyle anlaşılır.
Burada net bir duruşumuz var: Her ateşli enfeksiyon geçiren çocuğa otomatik olarak her test yapılmaz. Ama tekrar eden ateşli enfeksiyon varsa, böbrek genişlemesi görülüyorsa ya da klinik şüphe güçlüyse değerlendirme derinleşmelidir. Gecikmiş tanı, çoğu zaman en pahalı tanıdır. Çünkü böbrek sessiz hasar görür.
Reflü tehlikeli midir?
Her reflü aynı ağırlıkta değildir. Düşük dereceli reflülerde çocuk büyüdükçe düzelme görülebilir. Ama tekrar eden böbrek enfeksiyonları varsa, risk artar. Asıl sorun reflünün kendisi kadar, onun böbrekte iz bırakma potansiyelidir. Bu yüzden “çocuk iyi görünüyor” demek yetmez. Böbreği koruyup korumadığımıza bakmak gerekir.
Ne zaman çocuk ürolojisi değerlendirmesi gerekir?
Ateşli idrar yolu enfeksiyonu geçiren, enfeksiyonu tekrar eden, gebelikten beri böbrek genişlemesi izlenen ya da işeme bozukluğu eşlik eden çocuklarda değerlendirme gerekir. Bazen çocuk yalnızca sık idrarını tutuyordur ve tablo oradan büyüyordur. Bazen de altta reflü vardır. İkisini ayırmak muayene ve doğru testlerle mümkün olur. Ankara’da çocuklarda böbrek reflüsü, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu ve buna eşlik eden çocuk ürolojisi sorunlarının değerlendirilmesi Prof. Dr. Yüksel Cem Aygün tarafından yapılmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Böbrek reflüsü olan çocuk mutlaka ağrı hisseder mi?
Hayır. Birçok çocukta ilk belirti ağrı değil, ateşli idrar yolu enfeksiyonudur. Özellikle küçük çocuklarda sessiz seyredebilir.
Her ateşli idrar yolu enfeksiyonunda reflü var mıdır?
Hayır. Ama ateşli enfeksiyon reflü araştırılması gereken en önemli durumlardan biridir. Özellikle tekrar ediyorsa daha dikkatli olunmalıdır.
Ultrason normalse reflü kesin yok mudur?
Hayır. Ultrason normal olabilir ama çocukta reflü bulunabilir. Ultrason ipucu verir; kesin tanı her zaman onunla konmaz.
Böbrek reflüsü kendiliğinden düzelebilir mi?
Bazı düşük dereceli reflüler çocuk büyüdükçe düzelebilir. Ama bu durum kontrolsüz bırakılmaz, takip gerekir.
Kötü kokulu idrar tek başına reflü belirtisi midir?
Hayır. Tek başına yeterli değildir. Ama ateş, huzursuzluk ya da tekrar eden enfeksiyon öyküsü varsa değerlendirme anlamlı olur.
